
کنترل اقلیم در پرورش قارچ دکمه ای تفاوتی بنیادین با گلخانه های معمولی یا انبارهای نگهداری مواد غذایی دارد. قارچ ها بر خلاف گیاهان فتوسنتز کننده دی اکسید کربن مصرف نمی کنند، بلکه مانند پستانداران به طور مداوم اکسیژن را می سوزانند و گازهای تنفسی از جمله دی اکسید کربن و گازهای فرار متابولیک تولید می کنند. در یک سالن پرورش متراکم که ده ها تن کمپوست بارگیری شده است، سوخت و ساز درونی بستر مقادیر عظیمی حرارت، بخار آب و گازهای سنگین آزاد می سازد. اگر ساختار تهویه توانایی تخلیه این گازها، تامین اکسیژن و تبادل حرارتی را نداشته باشد، کل اکوسیستم اتاق در عرض چند ساعت دچار خفگی زیستی می شود. شناخت مبانی سیستم تهویه سالن پرورش قارچ و نکات طراحی آن مرز میان دستیابی به یک محصول ممتاز با ساقه های توپر و کلاهک های متراکم یا مواجه شدن با بسترهای عقیم و بدون پین است. در این مقاله به شکلی جامع و فنی، اصول مهندسی جریان هوا، محاسبه دبی فن ها، مدیریت فشار و طراحی کانال کشی را بررسی خواهیم کرد.
دی اکسید کربن برای قارچ دکمه ای یک محرک مورفولوژیک است؛ به این معنا که شکل ظاهری، سرعت رشد و روند تغییر فاز رویشی به زایشی کاملا به غلظت این گاز وابسته است. دی اکسید کربن سنگین تر از هوای معمولی است و به سرعت تمایل دارد در کف سالن، زیر طبقات پایینی قفسه ها و روی سطح لایه خاک پوششی ته نشین شود.
در فاز ریسه دوانی یا اسپان ران، میسلیوم ها برای پیشروی سریع در بستر به غلظت های بالای گاز، حتی تا ده هزار پی پی ام نیاز دارند. اما به محض اینکه زمان القای شوک دمایی فرا می رسد، باید غلظت این گاز به شکلی مهار شده به زیر هزار پی پی ام کاهش یابد تا گره های زایشی شکل گیرند. پس از تشکیل پین هدها نیز مقدار این گاز باید بین هزار و دویست تا هزار و پانصد پی پی ام مدیریت شود. اگر تهویه به شکلی غلط طراحی شود که جریان هوای تازه به گوشه های کور نرسد یا فن های تخلیه نتوانند لایه سنگین گاز را از کف سالن بمکند، قارچ ها با ساقه های طویل و باریک برای فرار از گاز رشد می کنند و کلاهک ها کوچک و بی کیفیت باز می شوند. اهمیت بررسی سیستم تهویه سالن پرورش قارچ و نکات طراحی آن دقیقا در همین نقطه آشکار می شود که بتوان بدون ایجاد تلاطم های مخرب، گازهای راکد را از لایه مرزی بستر جدا کرد.
طراحی تاسیسات هوارسان نمی تواند بر اساس حدسیات تجربی انجام شود، بلکه نیازمند فرمول های مهندسی مکانیک سیالات و محاسبه بار تنفسی کمپوست است. به عنوان یک استاندارد پذیرفته شده صنعتی، به ازای هر تن کمپوست بارگیری شده در سالن، سیستم باید توانایی تامین حداقل بیست تا بیست و پنج متر مکعب هوای تازه در هر ساعت را در شرایط پیک رشد داشته باشد.
علاوه بر هوای تازه، حجم هوای در گردش یا سیرکولاسیون نقش اساسی تری دارد. برای یکنواخت سازی دما و جلوگیری از لایه بندی حرارتی میان طبقات اول و پنجم، سیستم باید قادر باشد حجم کل سالن را بین پانزده تا بیست و پنج بار در هر ساعت به گردش درآورد. بنابراین، فن اصلی در سیستم تهویه سالن پرورش قارچ و نکات طراحی آن باید از نوع گریز از مرکز یا سانتریفیوژ بکوارد باشد که توان غلبه بر افت فشار ناشی از عبور از فیلترها، کویل های سرمایشی و گرمایشی و اصطکاک کانال های توزیع را داشته باشد. فن های آکسیال معمولی به هیچ وجه برای کانال کشی های متراکم مناسب نیستند زیرا با افزایش افت فشار استاتیکی، دبی خروجی آن ها به شدت سقوط می کند.
یکی از مهلک ترین خطرات در مزارع قارچ، نفوذ هاگ های کپک های رقیب مانند تریکودرما، مایکگون و ورود مگس های ریز سرشتی از درزهای ساختمان به داخل سالن است. برای ایجاد یک سد دفاعی فیزیکی، سالن باید همواره در وضعیت فشار مثبت هوا نگه داشته شود. این بدان معناست که حجم هوای ورودی از سیستم هواساز باید اندکی بیشتر از حجم هوای تخلیه شده توسط دمپرهای اگزاست باشد.
با ایجاد این فشار مازاد، هر زمان که درب سالن برای عبور و مرور پرسنل باز می شود، جریان هوا از درون اتاق به سمت بیرون می وزد و اجازه ورود هوای آلوده راهروها به سالن را نمی دهد. برای تحقق این وضعیت، هواساز باید به فیلترهای پیش تصفیه با راندمان اولیه جی چهار برای جذب ذرات گرد و غبار درشت و فیلترهای کیسه ای اف هفت یا اف هشت برای به دام انداختن اسپورها و حشرات مجهز باشد. عدم توجه به این پارامترها در زمان ارزیابی سیستم تهویه سالن پرورش قارچ و نکات طراحی آن سالن را در برابر بیماری های مسری کاملا بی دفاع می گذارد.
نحوه توزیع هوا درون سالن به اندازه حجم هوای تولید شده اهمیت دارد. اگر هوای تازه و خنک با سرعت بالا و به طور مستقیم به کلاهک های قارچ برخورد کند، عارضه ای تحت عنوان کوتیکولار یا پوسته تمساحی شکل می گیرد که طی آن آب سطح قارچ به سرعت تبخیر شده، پوست آن ترک خورده و لکه های زرد و خشن پدیدار می شود.
سرعت هوا بر فراز بسترهای قارچ نباید از پانزده تا بیست سانتی متر بر ثانیه تجاوز کند. برای دستیابی به چنین سرعتی همراه با توزیع همگن، استفاده از کانال های هوای پارچه ای نفوذپذیر با سوراخ های مهندسی شده بر کانال های فلزی صلب ارجحیت دارد. این کانال های پارچه ای در مرکز راهروهای مابین قفسه ها در سقف آویزان می شوند و هوا را با زاویه ای کنترل شده به سمت راهرو پرتاب می کنند تا هوا پیش از رسیدن به بستر، با توده هوای گرم سالن مخلوط شود و افت سرعت پیدا کند. بررسی دقیق الگوی پرتاب و زاویه نازل ها از سرفصل های برجسته در سیستم تهویه سالن پرورش قارچ و نکات طراحی آن به شمار می رود تا هیچ نقطه کوری بدون هوای تازه باقی نماند.
بسیاری از پرورش دهندگان تمرکز خود را صرفا روی ورود هوا از سقف می گذارند و از نحوه مکش و بازگشت هوا به هواساز غافل می شوند. همان گونه که اشاره شد، دی اکسید کربن به دلیل جرم حجمی بالاتر در قسمت های زیرین قفسه ها جمع می شود. اگر مکش هوای بازگشتی از سقف انجام شود، گازهای سنگین هرگز از کف سالن کنده نمی شوند و در نتیجه قارچ های طبقه اول و دوم همواره کیفیت پایینی خواهند داشت.
برای حل این چالش، کانال های مکش باید در پایین ترین ارتفاع ممکن و در نزدیکی سطح کف تعبیه شوند. استفاده از باکس های مکش زیرین در دو انتهای سالن باعث می شود یک جریان پیوسته از بالا به پایین شکل بگیرد که گازهای سنگین را به سمت دهانه های مکش هدایت می کند. بخشی از این هوا از طریق دمپرهای خروجی به فضای باز اگزاست می شود و بخش عمده آن پس از فیلتر شدن و عبور مجدد از روی کویل های حرارتی با درصد مشخصی از هوای تازه ترکیب می گردد. این چرخه مداوم تضمین می کند که شاخص های یک سیستم تهویه سالن پرورش قارچ و نکات طراحی آن به بهترین شکل پیاده سازی شده اند.
کنترل اقلیم یک سالن قارچ امری کاملا پویا است. در ساعات میانی روز ممکن است نیاز به سرمایش افزایش یابد و در طول شب به دلیل تولید گاز توسط قارچ ها، نیاز به هوای تازه بیشتری حس شود. بهره گیری از فن های با دور ثابت و دمپرهای دستی پاسخگوی این فرایند حساس نیست.
سامانه های نوین مجهز به اینورتر روی موتور فن اصلی هستند تا با توجه به نیاز سالن، حجم جابجایی هوا را بدون روشن و خاموش کردن های تنش زا تغییر دهند. همچنین دمپرهای هوای تازه، هوای بازگشت و هوای اگزاست باید دارای محرک های برقی تدریجی باشند که توسط یک کنترلر مرکزی بر اساس قرائت های سنسورهای دی اکسید کربن و دما تنظیم شوند. وقتی سطح گاز از حد مجاز فراتر می رود، دمپر هوای تازه بازتر شده و سرعت چرخش فن متناسب با آن بالا می رود تا اتمسفر سالن در کسری از ثانیه تصحیح شود. درک عمیق این اتصالات الکترومکانیکی است که تعیین می کند ساختار سیستم تهویه سالن پرورش قارچ و نکات طراحی آن تا چه حد می تواند ثبات بیولوژیک محیط را در تمام طول سال حفظ نماید.
اجرای این تمهیدات مهندسی بازدهی مصرف انرژی را به طور چشمگیری کاهش داده و از صدمات ناشی از شیوع بیماری های رطوبتی مانند حباب خشک و خفگی های فصلی جلوگیری به عمل می آورد. هر هزینه ای که در ابتدای راه برای اجرای اصولی تاسیسات هوارسان صرف شود، با ارتقای تناژ و کاهش تلفات به سرعت بازگشت داده خواهد شد. بنابراین سرمایه گذاران باید با وسواس علمی بالایی به مبحث سیستم تهویه سالن پرورش قارچ و نکات طراحی آن نگاه کنند تا ریسک سرمایه گذاری را به حداقل برسانند.
چنانچه به بررسی تخصصی روش های کارآفرینی، تحلیل سازوکارهای تجاری و توسعه مشاغل علاقه مند هستید، مقالات کاربردی سایت هدهد می تواند پنجره های تحلیلی تازه ای را پیش روی شما بگشاید.
سرعت بالای هوا لایه مرزی رطوبت اطراف کلاهک را از بین می برد و با تبخیر شتاب زده آب، باعث ترک خوردگی، خشک شدن پوست و تغییر رنگ قارچ به قهوه ای می شود.
کانال های پارچه ای هوا را به شکل یکنواخت و ملایم بدون شوک دمایی پخش می کنند، دچار زنگ زدگی نمی شوند، به راحتی باز شده و در ماشین لباسشویی ضدعفونی می گردند و قطرات میعان روی آن ها چکه نمی کند.
گاز دی اکسید کربن چگالی بالاتری نسبت به هوا دارد و در کف اتاق ته نشین می شود؛ لذا قرار گرفتن دریچه های مکش در پایین ترین نقطه مانع از تجمع این گاز در لایه های زیرین می گردد.
با نصب فیلترهای استاندارد مانند فیلترهای کیسه ای با کلاس اف هفت یا اف هشت در ورودی هوای تازه و برقرار نگه داشتن فشار مثبت دائمی درون سالن.